नियन्दरथल मनू

 बसन्त महर्जन

जि नियन्दरथल मनू मखु । अथे धकाः हाकनं नीछगूगु सदीया थ्व व्यस्त बजारय् जिं थःत अथे हे भाःपियाच्वना । जिमि प्रोफेसरं नियन्दरथल मनू म्हसिका ब्यूबले धयादीगु लुमंसे वल– थ्यंमथ्यं स्वीद्वःदँ न्ह्यःया थ्व मानवजाति नियन्दरथलया ख्वालय् च्वंगु ग्वाय्दारि सुचुक्क खाकाः आधुनिक वसतं पुंकाः गःपतय् टाई छपु नं चिकाः लण्डनया सडकय् थना तल धाःसा सुयां ध्यान थुखेपाखे वनी मखु ।’ बस्, जि नं अथे हे जुयाच्वना । लण्डनय् थ्यंक छाय् वने माल ? पोखराया थ्व व्यस्त महेन्द्रपुलया हुलमुलय् नियन्दरथल थें हे जुयाच्वना ।

गन वने गन वने । पोरखा पर्यटकीय थाय् खः । तर जि पर्यटक मखु । पर्यटकया ल्याखं पोखराय् जि गबलें मवयानि । दक्कलय् न्हापां साहुमचाया ल्याखं वयागु । पसः लिकया यने धुंकाः नं तःक्वमछि थ्यना । रिसर्च यायेत नं वया । उकिं छु लँ गन वनी, गन वनेत गुगु लँ लिइगु स्यू । तर अजूचाया पुगु खँ ला छु धाःसा वक्वपतिं पोखराया ख्वाःपाः पानाच्वं । न्ह्याक्व ह्यूपाः वःसां पोखरा पोखरा हे खत । छगू ई अज्याःगु नं दु गुगु ईया हुलमुलय् सु सु मनू म्हमस्यूपिं धकाः ग्यले फु । तर आः … । आः धाःसा सु सु मनू म्हस्यू धकाः मालेमाः, काठमाडौं थें हे ।

मतापय् जिगु पलाः चिप्लेढुंगापाखे स्वयाः न्ह्यात । मनूत हथाय्हथाय् चाः । लिमलाः । लँ खतं लाःगुलिं पोखराय् छकः दिनागु । ज्या छुं मदु । जःखः स्वस्वं न्ह्यानाच्वंगु पलाः तक्क दित । भचा तापाक्क म्हस्यू म्हस्यू थें च्वंम्ह खना । क्वथीक स्वया । ख हे खः थें च्वना वल । न्ह्यःने वना, ख हे खः खनी । वया नां ज्ञानरत्न खः । तर जिमित ज्ञानबाः धायेका तःगु । बाः स्वयां थकालि जूगुलिं तःबाः नं धया । ज्ञानबाःयात मखनागु हे तःदँ दये धुंकल । ख्वाः जक चूलाःसा म्हसी नं मखु । जिं हे ‘ज्ञानबाः’ धकाः सःताः न्ह्यःने दं वना । न्हापां ला ज्ञानबाः वाताहाँ जुल । काकाकुकु नं जुल । ‘ज्ञानबाः नं म्ह मसिल कि छु ?’ न्यना । ख्वालं ला पटक्क हे म्हमसी धुंकूगु जुयाच्वन खनी । जिगु सः व न्हिलेगु पहलं ज्ञानबाःयात तःदँ न्ह्यःया ‘फ्यायस बायक’य् यंकल । ए … … धाधां ज्ञानबाःया मिखा तग्वः व म्हुतु वां खात । अले अजूचायाः न्हिल । ज्ञानबाःया नं अन म्हस्यूम्ह नाप लाःगु जि छम्ह जक जुुल ला छु थें, अजूचाया च्वन । धाये, जिपिं निम्ह अन नियन्दरथल मनू खः ।

ज्ञानबाःया बाखं थःगु हे दु । वय्कःपिनि छेँ चिप्लेढुंगाय् मखु । अथे खःसां आपाः थें थन हे झायाच्वनी । जिमि अबलय् थन कापः पसः दुगु । पसःया न्ह्यःनेसं छखा तःखागु छेँ दु । व्यापारिक ल्याखं तसकं चल्तापूर्जागु । लँ खतं लात कि ज्ञानबाः आल्पसें चिप्लेढुंगाय् थ्यनी । लँ खतं लाःगुलिं हे खइ, थौं नं थुखे नापलाःगु ।

न्ह्याबले वःसां झ्वाताहाँ दनाः तःखागु छेँ स्वयादी । न्ह्यःनेसं सु दु वयात खँ थ्वकी–‘‘स्यूला व छेँ ? व जिमिगु जग्गाय् दनातःगु खः । न्हापा न्हापा थ्व थाय् धैगु थौंकन्हय् थें मखु । वांछ्वया तःगु थाय् । व्हांग वनीगु । थज्याःगु जग्गा तयातयां छु यायेगु धकाः बर्मूयात दान ब्यूगु । व हे बर्मूया काय् नं थपाय् खागु छेँ दन । जिपिं धाःसा अनया अनं ।’’

ज्ञानबाःपिनि छेँ गणेश टोलय् खः । दुपिं हे धाइ । इमि वंशवृक्षया ल्याःचाः यायेबलय् ख्वपं वःपिं खने दु । गोरखाया जुजु पृथ्वीनारायण शाहं ख्वपदेय् त्याके धुंकाः नेवाःत उखेथुखे वंगु धाःसां वयास्वयां न्हापा हे थ्यने धुंकूगु खनेदु । पुलांपुलांगु खँ न्यनेबले इपिं तप्यंक हे ख्वपं थन वःगु मखसे न्हापां गोरखा वनाः छुं दँ च्वनाःलि पोखरापाखे कुहाँ वःगु थें च्वं । तर ज्ञानबाःपिनि थज्याःगु खँय् चिउताः मदु । भचा भचा याना नेवाःत क्वहाँ ववं पोखराय् मनूत दयावं वल जुइ । छुं दँ न्ह्यः थनया रिसर्च यायेत वयाबले कोइराला थरया छम्ह ब्राम्हणं धाःगु लुमंसे वल– छुं नं थासय् न्हापां वयाः बसोवास याःवःपिन्त आदिवासी धाइगु खःसा पोखराया आदिवासी धयापिं नेपाल उपत्यकां वःपिं नेवाःत हे जक । थौंकन्हय् पृथ्वीचोक गन दु अन दक्कलय् न्हापां २०२० सालपाखे छम्ह गुरुङ छेँ दना च्वंवल । जिपिं नं लिपा हे जक च्वं वयापिं । स्वस्वं खंकं हे गुलि पाये धुंकल । रिटायर्ड लाहुरेत गामय् हे वने म्हाँल, पोखराय् तुं जग्गा न्यानाः च्वन । थःथितिपिं थन च्वंगुलिं मेपिं गुरुङत नं कास्कीं कुहाँ वयाः थन च्वं वल । झी थौंकन्हय् महेन्द्रपुल, चिप्लेढुंगा धायेथाय् अबलय् छखां छेँ मदु अबले ।

म्ह सी धुनेवं ज्ञानबाः गुलि याकनं चकंगु खः उलि हे याकनं कयेकुन । चिप्लेढुंगाय् वल कि व तःखागु छेँ न्ह्यःने थिंग दनाः न्ह्याम्ह नाप नं खँ थ्वकीगु पहः अन आपाःसिनं स्यू । जिं हे नं गुलि धया, ‘आम्थे धालाच्वना नं साध्य जुइला ज्ञानबाः, म्वाःल सुम्क च्वं’ । अथेसां खँयाखँय् मचाय्क हे थ्व खँ पिहाँ वयाच्वनी । ख्याः याये थें थम्हं हे न्यना– ‘‘बर्मूया छेँ स्वः झायागु ला ?’’
युद्धय् पराजित सिपाइँं लिसः बिइ थें बिल– ‘‘मखु बाबु । लँ खतं लाःगुलिं वयागु का । आः अथे हाला मजुइ धुन । अन आः व बर्मूया छेँ नं मदये धुंकल । वं नं मिया थकल । छं स्यू नि हला, दक्कलय् क्वय् तःकूगु कापः पसः तयाच्वंम्ह मारवाडी, हअअ, व हे मारवाडी व छेँ न्याना काल । जग थ्यंक हे पिया हाकनं छेँ दने धुंकल ।’’

ककु ताःहाकयेका स्वया, धात्थें न्हापा स्वतँया छेँ आः न्यातँ जाये धुंकल, नक्शा नं पाः ।

ज्ञानबाः थःगु लँ लिना वन । तस्सकं अजू चाया । व्यवहारय् आपालं ह्यूपाः वयेधुंंंकल खनी । गुलि लिपा नाप लाःगु । रिसर्च यायेत वया बले नं निकःस्वकः हे जक छेँय् वनागु । सु सु वयागु धकाः नं न्यनामदी । छेँय् वा धकाः छकः नं धयामदी । होटेलय् थ्यंकाः पासायात ज्ञानबाःया फुक्क खँ कना । अले छेँय् वा धकाः छकः तकं मधाःसें लँ लिनावंगु नं न्ह्यथना । पासां धाल– ‘‘अध्ययनया विषय थ्व हे नं ला जुइफु । छेँ स्यू मखुला ? झी हे वने का छकः बरु ।’’

लिसः बिया– ‘‘थौं ला मखु । कन्हय् सुथय् विन्ध्येवासीनी द्यःयाथाय् वने, लँ खतं लाःगु त्वहः चिना छेँय् दुस्वयेका का ।’’
***

पोखराया गणेश टोल, भैरवटोल, मोहरिया टोल न्ह्याथाय् हुँ, उथेंउथें च्वं । येँ, यल, ख्वप अथवा उखेंथुखेंया नेवाःवस्ती थें हे च्वं । झ्वः झ्वः, पाखा स्वाःगु नेवाःछेँ । नितँ, स्वतँ वा प्यतँ जाःगु छेँ, सँझ्यालं शोभायमान जुयाच्वनीगु नेवाः छेँ गुलि यइपुसेच्वं । सँझ्याः पिनेसं दलूचा खाया तइ, बहनिइ मत बिइ । झ्यालं क्वस्वयेवं गणेद्यः, भैलःद्यः जाक मखु, छूछु द्यःपिनि देगः खने दइ । त्वालय् नं सुथंनिसें बहनीतकं नेवाः जीवनशैली न्ह्यानाच्वनी । थ्व नेवाः जीवनशैलीया अवशेष पोखराया थुपिं त्वाःत्वालय् अझ नं अवशेष ल्यं दनि । मेमेथाय् मलाःमला धित्तुधिना दुब्वां वयाच्वंगु ह्यूपाः थन धिकिहिं जक वयाच्वन । खयेत ला म्हिगःया पोखरा धैगु हे थुपिं वस्ती खः । विन्ध्येवासीनी धुंकाः गणेशटोल पाखे स्वयाः वना । ज्ञानबाःया छेँ न्हापा गथे, अथे हे तिनि । लुखाफुसय् च्वंगु घण्टी तिया । सुनानं झ्यालं स्वइला धकाः थस्वयाच्वना । सुना हे स्वः मवः । हाकनं छकः घण्टी बिया । लिक्कसं छेँय् च्वंम्हसें मेगु हे भासं न्यन– ‘‘सुयात मालागु ?’’

व मनू नेवाः हे खः । उकिं नेवाःभासं न्यना– ‘‘ज्ञानबाः । ज्ञानबाः मदीला ?’’

संभवतः व मिसा त्वाःया अनया भौमचा खः अले ज्ञानबाः जक धयां म्हसी मखु । पूरा नां कया–‘‘ज्ञानरत्न शाक्य ।’’
व मिसां लिसः बिल– ‘‘इपिं आः थन मखुत । थन मच्वने धुंकल ।’’

हँ १ जि ला थारा हे न्हुया । मेथाय् हे छेँ दनाः च्वं वंगुला धकाः न्यना । मखु खनी । धाये थें मधाये थें यानाः लिसः धाल– ‘‘मनूत मजिया वन कि थथे हे नि जुइ, हाःनाः हे मन्तका ज्ञानरत्नया । ‘जहाँ कंगाल वहीं चण्डाल’ धाःथें काय्पिसं नं कचकच याना हल, सकसितं छेँ खुयाःसां अंशवण्डा याना बिल । काय्पिं गुम्हं थन, गुम्हं गन गन । सुनानं मस्वः । मस्यु हुंकन गन बालं कयाः च्वनाच्वन हे निम्ह बुराबुरि । छाय्, झाःगु थें छिकपिं १’’

पूरा पोखराया चित्रण ब्वना च्वना थें जुल । थबले हे झ्यालं छम्ह मिसा क्वस्वः वल । चिसलं न्यनाः– ‘‘भौम्ह खःला ?’’
‘‘मखु मखु । इपिं थन सुं नं मच्वं । बालं च्वनाच्वंपिं का । स्वये बले छेँ धाःसा थपाय्खा, स्वम्ह दाजुकिजाया भागय् । थःपिं हे च्वंसां म्वाःलका धाये, सकस्यां बालं तयाः थःपिं मेथाय् हे च्वं वन ।’’

न्यनेगु न्ह्यसः जिके छुं हे मन्त । अन ज्ञानबाः बा जक झलझल लुमना वल । म्हिगः हुलमुलय् नापलाःम्ह ज्ञानबाः धात्थें नियन्दरथल मनू थें हे च्वना वल ।
***