नेपालभाषाया साहित्य ख्यलं समसामयिक कृति म्हो हे जक बियाच्वंगु दु । थौंकन्हे जक सिर्जना जूगु आख्यान खःसां वर्णनया परिवेश थनिं स्वीदँ पीदँ न्ह्यःयागु जुयाच्वनी । अजूचायापुगु खँ ला छु धाये स्वयं च्वमि उगु परिवेशय् ब्वलंगु खइमखु । थुकिया तप्यंगु अर्थ खः, थौंकन्हेया च्वमिपिं चित्तधर ‘हृदय’ लगायत पुलांपिं च्वमिपिनिगु प्रभावं मुक्त मजूगु, थःगु परिवेशयात स्वयाः उकियात साहित्यया विषयवस्तु दयेके मफुगु अथवा पुलां पहलं पिहाँ वन कि साहित्य मजुइगु भ्रमपूर्ण दृष्टिकोण । थज्याःगु अवस्थाय् नितान्त समसामयिक घटनायात कयाः च्वयातःगु आख्यान द है मदुगु थ्यंक ला मखु तर तसकं म्हौ जक । थ्व है म्होया दथुइ उपन्यासकार मथुरा साय्मिया उपन्यास ‘खालु’ पिदन, वैशाख १२ गते ब्वःगु तःभुखाय् व भारतं नेपालविरुद्ध तःगु नाकाबन्दीया परिवेशयात कःघाना । उपन्यास ब्वना । ब्वनेधुंकाः प्रतिक्रिया ब्वलनीगु ला स्वाभाविक हे खः । व हे प्रतिक्रिया थन लिपिवद्ध यानाच्वना ।
उपन्यासया नां ‘खालु’ खःसां थ्व शब्द उपन्यासय् छ्यलातःगु मदु । खालु छताजि जटिबुटी खः अले उकिया सवाः खाल्लुसे वा खाइसे च्वनी । थुकिया सेवनं आपालं ल्वय् लंकी । उपन्यासय वर्णित बाखं व परिवेश वैशाख १२ गते ब्वःगु तःभुखाचं ताण्डव प्याखं ल्हुइधुंकाःयागु खः । भुखाचं पीडितपिनिगु जीवन गुलि दर्दनाक धैगु खँ पीडितपिसं हे जक जुइ, लाकामं गन न्व धैगु खँ लाकां न्ह्याःपिसं हे जक थुइ धया थें । जीवनया थ्व हे सवाः पिज्वइकथं उपन्यासया नां ‘खालु’ तःगु अनुमान जू तर खालु थः हे सवाः मखुसे खालुस्से च्वंगु सवाः बिइगु जटिबुटीया नां जक खः । खालुस्से वा खाइसे च्वंगु जीवनं पार जुया सम्वृद्ध जीवनय् पलाः तयेगु उपाययात बरु खालु धायेछिंसां थन बाखंया वर्णन बाहेक मेगु मदु । उकिं उपन्यासया नां मज्वं ।
उपन्यासया मू पात्र मिश्री सुरुइ छुं मसः मस्यूम्ह दयाया पात्र थें खनेदुसां उपन्यास क्चचाये त्ययेकाः परिपक्व व बौद्धिक खने दइ । उपन्यास न्हयन्हुच्यान्हुया दुने जुइगु दैनिक जीवन व थुकिया दुने प्रसंगवश पिहाँवःगु पुलांगु खँ खः । न्हयन्हुच्यान्हुया दुने हे मिश्रियाके खने दइगु थ्व परिवर्तन अस्वाभाविक अले चरित्रचित्रणया झ्वलय् च्वमि चुलुगुया संकेत खः । भुखाचं पीडित मिश्रियात शरण ब्यूम्ह काजीबाबुया वर्णन ला यक्व दु । मिश्रियात तुरुन्त हे नीन्यागू लाख त्यासा बिया छेँ दना बिइ धायेफुम्ह । तर व छु ज्या याइम्ह धकाः कनाबियां उपन्यासय छुं पाइ मखु बरु थ्व खँ त्वःफ्यूगुलिं बाखंया वर्णनय ह्याकिं धाःसा वन ।
भुखाय् ब्वयेवं मिश्रि व वया भाःत लाखे काजीबाबुया छेँय् शरण काःवःगु खः । उपन्यासया परिवेश भुखाय् ब्वय् धुंकाः जक मखुसे वयांलिपा भारतं नेपाः विरुद्ध नाकाबन्दी तयातःगु ई नं खः । थ्व धैगु थ्यंमथ्यं न्याला खुला दयेधुंकल । भुखाचं गन गथे छु जुल धैगु खँ न्हापा हे जुइधुंकी । तर थ्व खँया वर्णन अध्यणय ११ स जुयाच्वन । भुखायया बारे थुलि लिबाक्क खँ जुइगु स्वाभाविक मखु ।
उपन्यासय् जीवन दर्शनया विषयवस्तुयात न्ह्यब्वयेगु लालसा च्वमियाके दु तर प्रस्तुति दोषपूर्ण जुयाच्वन । विपश्यना
ध्यानया सन्दर्भय् ‘ध्यानया सवाः सत्कर्मया सवाः, अदृश्य शक्ति व जीवनया रहस्य थुइकेगु कुतःया सवाः । चाकुगु सवाः, खायूगु नं सवाः । व हे सवाः कायेत मखा छ्वयाहःगु खः इश्वरं झीत….’(पृ. ६३) धैगु काजीबाबुया खँपु थः हे भ्रमपूर्ण । विपश्यना ध्यान धैगु अनित्य, दुःख व अनात्मयात अनुभव यायेगु खः, गुगु इश्वरलिसे छुं हे सम्बन्ध मदु । ईश्वरया अस्तित्वया सम्बन्धय् उपहासपूर्ण वर्णन छगू सूत्रय् दु । काजीबाबुं ला मसिया थथे न्ववाये लाकल धाये तर थज्याःगु खँ भ्रमपूर्ण धकाः च्वमिं गनं संकेत तकं यानातःगु मदु । उम्ह हे पात्रया म्हुतुं ‘कलाः पयेनः वनीगु खँ जूसा बुद्धं नं गुलुपाः वांछ्वाः अंगुलिमाल थें तितिं न्हुइत छु बेर (पृ. ८२) धायेका तल गुकिं बुद्धया बारे गलत सन्देश प्रवाह जुइगु बाहेक मेगु ज्या याइ मखु ।
बाखंया प्रस्तुति गुकथं यायेगु धैगु च्वमिया स्वेच्छाकथं जुइ । ‘खालु’ उपन्यास सम्वादया सम्वादं जायाच्वंगु दु । छकूचा वर्णनं क्वचाः थाय् नं ताः हाकः सम्वाद याकातल । सम्वाद आपाः जूबले उपन्यास मखुसे नाटक ब्वना च्वना ला धया थें अनुभव जू ।
ब्वमिया प्रतिक्रिया च्वमियात मययेफु तर च्वमि व ब्वमि दथुया संचार प्रतिक्रिया मार्फत जुइ उकिं थुकिया आपालं महत्व दु । ब्वमिया प्रतिक्रिया न्ह्याबलें प्रशंसात्मक हे जुइ धैगु मदु । च्वमिं च्वया ब्यूगु खँ ब्वमियात यये नं मफु मयये नं फु । लोकाचारवश ययेके हे माःगु धैगु नं मदु । यदि थ्व वाध्यता ब्वमियात क्वचिना हे तयेगु खः धैगु जूसा मेगु न्ह्यसः ब्वलनी– अथे खःसा ब्वने हे माः धैगु छु वाध्यता दु ले ? पाठक विचलित जुइफु । थन गुलि नं च्वया खालु उपन्यास ब्वँब्वं वनाबले लूगु प्रतिक्रिया खः । मेगु खँ, मथुरा सायमिया न्ह्याग्गु उपन्यास ब्वँसां जितः छगू कथंया उत्साह बिया च्वनी, भाषाया सवाः बियाच्वनी, थज्याःगु हे कथं थम्हं नं छगू उपन्यास च्वये ला धया थें मनयात लुचुलुचु कंका चवनी । थ्व हे शिल्पं मथुरा साय्मियात धात्थेंम्ह च्वमि मथुरा साय्मि दयेका ब्यूगु खः ।